در این مطلب ضمن تشریح سوگیری مطالعه و پاسخ‌دهنده، کلیه نوشته‌های پیشین در ارتباط با راهکارهای ساخت و طراحی پرسشنامه اینترنتی بدون خطا و سوگیری در قالب یک راهنمای تعاملی جمع‌بندی و ارائه می‌شود. توصیه می‌کنیم پیش از ساخت هر نوع نظرسنجی و پرسشنامه آنلاین به این راهنما رجوع کنید. 

سوگیری مطالعه چیست؟

سوگیری مطالعه(Survey Bias) دومین نوع سوگیری ناشی از پاسخ‌هاست که به جمله‌بندی و شیوه نوشتاری سوالات پرسشنامه، چگونگی استفاده از انواع سوالات، ساختار و طراحی ظاهر پرسشنامه آنلاین وابسته است. 

عدم استفاده از Double-Barreled & Loaded Questions، رعایت ساختار مقدمه- غربالگری- بخش اصلی- اطلاعات دموگرافیک- نظرات نهایی و موخره، طراحی پرسشنامه‌ای کوتاه، اجتناب از سوالات کلی و خطای کلیشه‌ای بخشی از راهکارهای اجتناب از سوگیری مطالعه هستند که قبلا تشریح شده‌اند. برای دسترسی به آن‌ها از راهنمای تعاملی انتهای این مطلب استفاده کنید. 

سوگیری پاسخ‌دهنده چیست؟

سوگیری پاسخ‌دهنده(Respondent Bias) به دلیل ناتوانی پاسخ‌دهندگان در ارائه پاسخ صحیح یا عدم تمایل آن‌ها به ارائه پاسخ دقیق و صادقانه رخ می‌دهد. در حقیقت، منشا این نوع سوگیری تاحدی به سوگیری ناشی از عدم پاسخ‌دهی نزدیک است. 

ناتوانی در ارائه پاسخ صحیح به دلایلی مانند نا‌آشنا‌بودن با موضوع مورد پرسش یا فرمت سوالات رخ می‌دهد. هرچقدر که طراح پرسشنامه آنلاین برای جمله‌بندی و نوشتار مناسب سوالات تلاش کرده باشد، باز هم امکان ارائه پاسخ غیردقیق و ناصحیح از سوی پاسخ‌دهنده وجود دارد. برای اجتناب از سوگیری پاسخ‌دهنده ناشی از فرمت سوالات، استفاده از گزینه‌هایی مانند نمی‌دانم، مطمئن نیستم می‌تواند راهگشا باشد. 

هم‌چنین برای اجتناب از سوگیری پاسخ‌دهنده ناشی از نا‌آشنا‌بودن با موضوع مطالعه، باید به درستی از سوالات غربالگری در ابتدای پرسشنامه آنلاین استفاده کرد. برای مثال اگر در مورد کیفیت خدمات اینترنت 4G مطالعه می‌کنید، در ابتدا بپرسید: «آیا تجربه استفاده از اینترنت 4G را دارید؟» اگر پاسخ مثبت بود، پاسخ‌دهنده می‌تواند به پاسخ‌دهی ادامه دهد و در غیر این‌صورت باید به انتهای مطالعه هدایت شود. امکان افزودن شرط به سوالات و گزینه‌های سوالات(Logic & Branching) به زودی به پُرس‌لاین اضافه می‌شود تا طراح مطالعه بتواند هر پاسخ‌دهنده را براساس پاسخ‌های وی به سوال مناسبی هدایت نماید

عدم تمایل به ارائه پاسخ‌های صادقانه به تمایلات اجتماعی وابسته است که به دلیل اجتناب از شرمندگی یا ایجاد حس رضایت در مخاطب رخ می‌دهد. به عنوان مثال توصیه می‌شود دریافت بازخورد کارکنان توسط مدیران به صورت بی‌نام انجام شود تا کارکنان بدون نگرانی از تخریب چهره خود در نگاه مدیران بتوانند صادقانه نظرات خود را بیان کنند. 

جمع‌بندی
با تشریح این دو نوع سوگیری و راهکارهای اجتناب از آن‌ها، این سری از مطالب بلاگ به پایان می‌رسد. در چندین مطلب بلاگ، تلاش کردیم تفاوت خطا و سوگیری، انواع سوگیری و راهکارهای اجتناب از آن‌ها برای ساخت و طراحی پرسشنامه آنلاین با کیفیت را تشریح کنیم. راهنمای تعاملی ذیل کمک می‌کند تا به سهولت به مطالب مرتبط با خطا و سوگیری دسترسی پیدا کنید.